W ciastkarni naga szatynka może być nerwowa

Od samego początku istnienia Zagadkowców mam na stronie zarezerwowane szczególne miejsce dla krzyżówek hetmańskich. Obecnie wszystkie znaki na niebie i ziemi wskazują, że nadszedł właściwy moment na artykuł o nich. Ale o co chodzi? W skrócie – o krzyżówki, w których każde hasło stanowi słowną zagadkę, przygotowaną w taki sposób, by przestrzegała ściśle wyznaczonych reguł, ale zarazem zwodziła na manowce jak to tylko możliwe. W obrębie zasad wszystkie chwyty dozwolone! 😉

Historia

Krzyżówki hetmańskie – pieszczotliwie nazywane też hetmankami – to dzieci gatunku zrodzonego w Wielkiej Brytanii, cryptic crosswords. O ile w naszych rodzimych krzyżówkach zazwyczaj definicje ściśle odnoszą się do odgadywanego hasła, o tyle w wydaniu brytyjskim właściwie od zawsze występowały przeróżne zabawy słowem. Rozpoczął to w 1925 roku Torquemada, uznawany za antenata hetmanek. Jego krzyżówki były najeżone anagramami, aluzjami i pokrętnymi skojarzeniami. Rozwiązującym nie do końca się to podobało; czasem hasła bywały tak trudne, że rozpracowanie ich graniczyło z cudem, jeśli oczywiście nie siedziało się w umyśle autora. Jednocześnie z racji niezaprzeczalnej atrakcyjności nie chciano z tej formy rezygnować.

Z biegiem czasu utarł się pewien standard, który uczynił cryptic crosswords uczciwymi intelektualnie, acz często podstępnymi zagadkami. Najpierw Afrit wysunął postulat, że układający krzyżówkę „nie musi mieć na myśli tego, co mówi, ale musi mówić to, co ma na myśli” – czyli powinien grać fair play wobec odgadującego. Dostarczyć mu wszystkich wskazówek, lecz w dowolnie zakamuflowanej formie. Następnie Ximenes uściślił jego myśl, formułując prawidła krzyżówek hetmańskich.

Idea Ximenesa

Objaśnienie hetmańskie składa się z:

  1. ścisłej, choć ogólnikowej definicji
  2. uczciwej pomocniczej wskazówki
  3. niczego więcej

Budowa haseł

Określenia dzielą się zawsze na dwie części, jednak podział nie musi być wyraźnie zaznaczony. Odkrycie jego przebiegu należy do rozwiązującego. Wszelkie metamorfozy słów są adekwatnie sygnalizowane (np. „zmieszany”, „zburzony”, „porwany” mogą sugerować anagramowanie). Hetmańskie objaśnienia cechuje gramatyczna poprawność, elegancja oraz absurdalny humor – wszystko to sprawia, że obcowanie z nimi to wielka umysłowa przyjemność. Trzeba przestawić się na inny tor myślenia. Poniżej kilka najpopularniejszych zagrywek, ale inwencja krzyżówkotwórców bynajmniej nie ogranicza się do nich!

Podwójna definicja (homonimy)

  • Dotyka chleb – MACA
  • Piec krętorogie zwierzę – KOZA
  • Kolor lodowych płyt – KIER

Ukryte słowo (kamuflaże)

  • Góry w Skandynawii – ANDY
  • Ma idola w skafandrze – FAN
  • Ryba z Wolina – LIN

Przestawianie liter (anagramy)

  • Porwana klisza do pary z czapką – SZALIK
  • Ta linia poplątana, a styki pomylili na uniwersytecie – ITALIANISTYKA
  • Został po lodowcu rak, poszedł wspak – KAR

Usuwanie liter, sylab bądź słów

  • Stary Wojciech bez ograniczeń – OJCIEC
  • Pokrętła bez łap w marynarce – OKRĘT

Wstawianie dodatkowych liter, sylab, słów

  • Czas umieścić we fryzurach bazie – KOTKI (KO[T]KI)
  • Oto zastąpi pukiel we floksie przed kinem – FOTOS (F[LOK]S -> F[OTO]S)

Zlepianie wyrazu z części (kalambury)

  • Na brzegu jeziora ojciec czasami bywa rybą – TATARAK (TATA + RAK)
  • Płynie w płynie pół żony z betonu – PONTON (P + ON + TON)

*Homofony (w polskich hetmankach raczej nie występują)

  • Hot dog topping gathered for the audience – MUSTARD (brzmi jak „mustered”, czyli „gathered”, a sygnałem, że chodzi o homofony jest słówko „audience” – słuchacze)

Gdzie szukać hetmanek?

Niestety, w polskim internecie jest tylko jedna strona poświęcona tym zagadkom, hetmanskie.pl. Prowadzi ją absolwent wydziału MIM UW, Jan Szejko. Zawiera 117 krzyżówek. Wskutek tego jak człowiek się wkręci, to rozwiąże wszystkie w 3-4 tygodnie, a potem odczuwa ogromny niedosyt.  Niestety nowe pojawiają się w odstępie kilkuletnim (czy będą jeszcze – któż wie).

Trochę krzyżówek oraz gołych haseł znaleźć można też pod tym linkiem.

Obiecuję, że na Zagadkowcach też się będą pojawiać!

Sytuację nieco osładza znana wszystkim szaradzistom Rozrywka. Na krzyżówki hetmańskie trafimy w niektórych czasopismach spod jej szyldu.

Dodatkowo, co dwa lata organizowany jest w Łodzi Turniej Hetmański. I tutaj dobra wiadomość dla osób, które chciałyby zmierzyć się w rozwiązywaniu hetmanek z najlepszymi w kraju. Najbliższy, VIII Turniej Hetmański, odbędzie się w tym miesiącu, 28 marca! Do zawodów może przystąpić każdy. Uczestników czekają rozmaite warianty tej zabawy. Z jakimi zadaniami walczono dwa lata temu, można zobaczyć tutaj: VII Turniej Hetmański (2013).

A może ktoś pokusi się o rozwiązanie zagadki w tytule wpisu? 🙂

Źródła

http://penszko.blog.polityka.pl/2007/04/18/po-hetmansku/

http://mumde.net/runtpuz/TuringMachine/TelegraphPuzzle.html

http://en.wikipedia.org/wiki/Cryptic_crossword

http://hetmanskie.pl

Reklamy

2 uwagi do wpisu “W ciastkarni naga szatynka może być nerwowa

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s